Валянцін Тарас

Спадар Тарас, як Вы ставіцеся да рускіх?

Як я стаўлюся да рускіх? Абсалютна нармальна стаўлюся. З павагай, калі гэта харошы чалавек. Што значыць – як я стаўлюся да рускіх? Калі мы задаем такое пытаньне, то яно больш шырокае. Проста “да рускіх”... За гэтым стаіць і Расея, і расейская культура, расейская літаратура, расейская гісторыя. Усё гэта нам і цікавае, і зусім не чужое. Але справа ў тым, што... Я разумею, чаму зададзена такое пытаньне – русыфікацыя, выцясьненьне роднай мовы з побыту літаральна адусюль правакуе насьцярожанае стаўленьне да рускіх, а ў некаторых людзей нават і варожае. Гэта няправільна, таму што не адказвае ўвесь расейскі народ і нават нейкі асобны рускі за тое, што рабіла і робіць расейская імпэрыя, расейская дзяржава і ейныя адэпты тут у нас у Беларусі.

Паважаны сп. Валянцін, колькі яшчэ, па-вашаму, будзе адзначацца гэта сьвята- Дзень Перамогі? Колькі яно яшчэ пратрывае -- 10 гадоў, сто, больш?

Гэта – як ставіцца да гэтага сьвята. Асабіста я – з майго гледзішча і з маіх пачуцьцяў думаю, што гэтае сьвята будзе адзначацца і праз сто гадоў. Але ня так, як цяпер – без ператварэньня яго ў парад, у біцьцё ў барабаны, у звон літаўраў, ва ўсе гэтыя жахлівыя, пампэзныя рэчы. Гэтае сьвята, на маю думку, даўно павінна было стаць сьвятам агульнанароднай жалобы, таму што кожны нармальны сумленны чалавек павінен памятаць пра той кошт, які быў заплачаны за гэту перамогу. Гэта сьвята блізкае майму сэрцу і маёй сьвядомасьці. 9 траўня, а дакладней 8-га, таму што Акт капітуляцыі Нямеччына падпісала 8 траўня – гэта дзень, калі паставілі на калені нацыстоўскую Нямеччыну. І тут пра вельмі многае думаецца...

Спадар Валянцін, пытаньне пра журфак, які Вы калісьці скончылі. Ці вядома Вам, што цяер журфак пераўтвораны ў ідэалягічны бастыён лукашызму? Вядома, і ў Вашыя часы журфак ня быў апірышчам вальнадумства, але ж за дзесяцігодзьдзі паглядзіце, колькі вядомых асоб зь яго выйшлі. Ці ёсьць нейкая пэспспэктыва ў цяперашняга журфаку? Дзякуй.

Я ня ведаю, спадарыня Алена, ці ёсьць пэрспэктыва ў цяперашняга журфаку. Але вы правільна сказалі, што ранейшы журфак быў апірышчам вальнадумства. Але ўсё ж атмасфэра ў тыя гады, калі я вучыўся – можа мне ў пэўным сэнсе пашанцавала, што падабраліся такія людзі. Дарэчы, тады быў не журфак – я вучыўся на аддзяленьні журналістыкі філфаку, факультэт быў утвораны значна пазьней. Вальнадумства, канешне, не было, але была вельмі цікавая зьява – тады было вельмі многа людзей, якія прайшлі вайну, фронт, партызаншчыну, акупацыю. Я паступіў у 1950 годзе, калі ўсё гэта яшчэ было побач. І таму была велізарная прага да ведаў, была велізарная прага аднавіць, пераўтварыць жыцьцё. І ўсё гэта накладвала свой добры адбітак на агульную атмасфэру. Хоць, канешне, я ня буду казаць, што мы былі настроеныя супраць тагачаснага ладу, хоць мы пра многае думалі, пра многае задумваліся, і нават даволі адкрыта. Ва ўсякім разе ў сваіх размовах на занятках, пасьля заняткаў у студэнцкім інтэрнаце. І сапраўды – вельмі многа цікавых людзей далі тыя гады – 40-50-я, назваць толькі Алеся Адамовіча, які скончыў БДУ, прафэсара Мікалая Крукоўскага, паэта-франтавіка Навума Кісьліка – усіх я і не пералічу... Хоць, канешне, гэтых наша аддзяленьне журналістыкі дало і такіх людзей, як Уладзімір Бровікаў, былы старшыня Савету міністраў БССР. Я не трымаў і не трымаю ніякай сувязі зь сёньняшнім факультэтам – я там не бываю, амаль нікога адтуль ня ведаю, але я апасродкавана бачу, што за журналісты выйшлі зь цяперашняга журфаку. Сапраўды гэта бастыён рэакцыі, бастыён рэваншу, бастыён нэасавецкіх памкненьняў. Я гэта бачу па журналістах, яі працуюць, асабліва на беларускім тэлебачаньні. Так што я з вашым душэўным клопатам цалкам згодны. А ці ёсьць у яго пэрспэктыва?.. Я думаю, што тут мы ставіць пытаньне павінны так: ці ёсьць пэрспэктыва ў нас ва ўсіх, у дэмакратычнай Беларусі, ва ўсяго таго, у што мы верым, за што па меры сваіх сіл змагаемся, што адстойваем – ці ёсьць у нас ва ўсіх пэрспэктыва? Я лічу, што яна ёсьць. Значыць, будзе яшчэ і нармальны журфак і будуць там вучыцца нармальныя хлопцы і дзяўчаты, ніхто ня будзе ім калечыць мазгі, ніхто ня будзе рабіць зь іх ідэалягізаваных робатаў, а будуць выходзіць проста журналісты, людзі, якія будуць спасьцігаць жыцьцё, думаць пра яго, змагацца з усім кепскім, антычалавечым нядобрым, што ёсьць у жыцьці.

Уважаемый господин Тарас,где можно найти вашу книгу "На острове воспоминаний"? Будет ли новое издание? Что вы пишите теперь?

Новае выданьне ўжо выйшла ў “Кнігарні Наша Ніва”, надрукавана ў Вільні пад грыфам Інстытуту Беларусістыкі, даволі вялікім накладам – 1000 асобнікаў. Для беларускай кніжкі сёньня – гэта вельмі вялікі тыраж. Гэта пашыранае выданьне, там новыя разьдзелы, успаміны, якіх не было ў старым выданьні, зьявіўся разьдзел “Мае ўспаміны пра Кандрата Крапіву”, пра Жэню Янішчыц, паэта Навума Кісьліка, пра нябожчыка Карласа Шэрмана. І зусім новы разьдзел, куды я паставіў сваю публіцыстыку 90-х гадоў, якая, на вялікі жаль, не састарэла... Дзе яе можна набыць? Ну я вам магу сказаць – у сядзібе БНФ, на сталым кірмашы на вуліцы Янкі Купалы – там ёсьць прыватныя прадаўцы, там, калі пахадзіць, можна яе набыць. Што я пішу цяпер? Я працягваю – не магу спыніцца – усё новыя і новыя надыходзяць успаміны. Аказваецца, я вельмі многае, вельмі важнае прапусьціў, больш важнае, чым некаторыя разьдзелы, якія былі ў першым выданьні. Частка ўжо была надрукаваная ў 30-м нумары “Дзеяслова”.

Сп. Валянцін, які час быў для вас самым шчасьлівым у жыцьці? Чаму?

Як ні дзіўна, мне лёгка адказаць на гэтае пытаньне. Самы шчасьлівы час у маім жыцьці – недзе пачынаючы з 1956 году, прыкладна гадоў пяць. Тут супалі дзьве рэчы – вялікая радасьць і спадзяваньні ў грамадзкім жыцьці і нараджэньне майго сына Віталя. Ён нарадзіўся 6 траўня 1956 году, калі ўжо пэўным чынам панавала “хрушчоўская адліга”, калі мы былі поўныя спадзяваньняў, што жыцьцё нашае радыкальна пераменіцца, што будзе больш вольна дыхацца. І тады сапраўды многае казала пра тое, што наступаюць нейкія зьмены. Я памятаю, як тады пераўтварыўся “ЛіМ”, які дагэтуль быў даволі шэрым і нудным, а вось якраз у 1956-57 “ЛіМ” робіцца вельмі цікавым, і небывала, нечувана ягоны наклад тады дасягае 20 тыс. асобнікаў. Ну праз два гады, на вялікі жаль, бюро ЦК КПБ вырашае, што ў “ЛіМе” трэба навесьці парадак, мяняюць рэдактара, мяняюць рэдактуру, і “ЛіМ” зноў пачынае каціцца ўніз. Я тады пачаў шырока друкавацца, рыхтаваў сваю першую кніжку. Вось гэты пэрыяд, спалучэньне асабістага шчасьця – нараджэньне дзіцяці, маладая каханая жонка, новыя сябры – тады ўсе мы былі маладыя – Алесь Адамовіч, Коля Крукоўскі, Навум Кісьлік, Васіль Быкаў (які паявіўся ў маім жыцьці якраз у 1957 годзе) – усё гэта супала ў адно...

Сп. Тарас! Якімі былі вашыя ўяўленні пра немцаў і пра Германію калі вам было 35, калі вам было 60 і якімі сталі гэтыя ўяўленні цяпер? Ці ўдзельнічалі вы актыўна пасля ІІ усясьветнай вайны ў беларуска-нямецкіх стасунках?

Ня буду маніць. Вельмі доўга пасьля вайны ў мяне былі самыя кепскія ўяўленьні пра немцаў. Гэта стаяла нада мной і жыло ўва мне – тое, што давялося перажыць у гады акупацыі, у партызанах, тое, што я бачыў на ўласныя вочы – і вельмі доўга ў мяне было такое стаўленьне да немцаў як да абсалютных чужынцаў, адштурхоўваньне ад іх. А потым я больш розумам, чым сэрцам, пачаў разумець, што нельга жыць з такім стаўленьнем да цэлага народу ўсё сваё жыцьцё, гэта можа вельмі далёка завесьці. Ну і потым само жыцьцё пераконвала, што Нямеччына мяняецца, што яна разьлічваецца са сваім нацыстоўскім мінулым, і гэта дарэчы працягваецца па сёньняшні дзень – вось нядаўна ў Бэрліне адкрыўся архіў ахвяраў нацызму, там, дзе самі немцы сабралі 17 мільёнаў картак ахвяраў нацызму. Гэта і ваеннапалонныя, і дэпартаваныя асобы, і вязьні габрэйскіх гета, і дзеці, якія былі ў канцлягерах. Такая Нямеччына выклікае ў мяне павагу, і ўжо калі мне было 35, а тым больш калі 60, мае погляды на немцаў зьмяніліся. А стасункі? НУ такія-сякія былі. Нядаўна – у 1997 годзе – я быў запрошаны разам зь Сьвятланай Алексіевіч і Жанай Літвіной нямецкай антыфашысцкай гуманітарнай праваабарончай арганізацыяй “Ялта” у Франкфурт-на-Майне. Я быў там амаль тыдзень і глядзеў на тую новую Нямеччыну. Самае галоўнае – размовы і спрэчкі з маладымі немцамі канчаткова пераканалі мяне ў тым, што гэта зусім ня тыя немцы, зь якімі я стаяў твар у твар у супрацьстаяньні ў гады вайны.

Як на працягу вашага жыцьця ў Беларусі мянялася сытуацыя з антысемітызмам? Калі было найгорш? Як ацэньваеце цяпер?

Калі браць даваеннае жыцьцё, то я проста ня памятаю ніякіх праяваў антысэмітызму, хоць я разумею, што ён быў, асабліва пабытовы. Найгорш было ў 1949-1951 гадох, калі пачалася кампанія супраць “бязродных касмапалітаў”. Гэтае словазлучэньне зрабілася сынонімам габрэяў. Я згадваю артыкулы таго часу – страшныя артыкулы, іх і цяпер яшчэ жуткавата ўзгадваць. А як іх было чытаць маім габрэйскім сябрам? Была адкрытая, агалцелая, зацятая пропаведзь антысэмітызму. Ну і вядома быў страшны момант для ўсёй краіны, ня толькі для адных габрэяў, бо гэта было шокам, які выклікаў антысэміцкую гістэрыю – гэта справа “забойцаў у белых халатах”. Вось тады, відаць, было найбольш страшна – і габрэям, і ўсім нармальным людзям, якім антысэмітызм арганічна неўласьцівы. Даходзіла ледзь не да пагромаў. Ну а цяпер такога разьюшанага антысэмітызму, які быў у тыя гады, я ня бачу, хаця канешне, ён існуе, асабліва ў ідэалёгіі расейскіх рэваншыстаў, аднаўленцаў Расейскай імпэрыі.

Сп.Тарас! Як вы лічыце, якім чынам можна вярнуць і пашырыць на беларускія тэлеканалы беларускамоўныя мультфільмы і перадачы для дзяцей? З павагай, Міхась

Дарагі Міхась, я Вам шчыра скажу – я ня ведаю як сёньня гэта зрабіць. Для гэтага трэба, каб перамянілася ўсё становішча ма беларускім тэлебачаньні. Мы павінны гаварыць ня толькі пра беларускамоўныя мультфільмы і перадачы для дзяцей, а наогул пра ўсю сыстэму перадачаў, пра ўсю палітыку беларускага тэлеэфіру. Канешне, я не разумею, чаму нават гэтаму тэлебачаньню не паказваць лепшыя беларускамоўныя мультфільмы і перадачы для дзяцей. Я ўжо і ня памятаю – я вельмі рэдка гляджу БТ, толькі нейкія знакавыя перадачы – ці выконваецца да гэтага часу “Калыханка” на словы Бураўкіна. Ну а чаму яны супраць беларускамоўных мультфільмаў – усё з той жа прычыны, чаму наогул беларуская мова амаль зьнікае зь беларускага тэлеэкрану. Некалі канал “Лад” яшчэ трымаў марку – большасьць перадачаў у іх ішла на беларускай мове, а цяпер і гэты канал здаў пазыцыі. Трэба спадзявацца, што надыйдзе час, калі памяняецца ўся палітыка тэлевяшчаньня, калі яно зробіцца сапраўды нацыянальным тэлебачаньнем. Вось цяпер ёсьць такая застаўка на Першым канале БТ – “общенациональный канал”. А што значыць гэтае слова – “общенациональный”? Што маецца на ўвазе? Уся беларуская нацыя? Чаму тады па-руску? Альбо і беларусы і расейцы – усе, хто жыве ў Беларусі? Дык гэта народ Беларусі, а ня нацыя...

Sp Taras, kaho vy chytajece z sajuzu pismennikau Charhinca, hto tam pa vashamu, najbolsh talenavityja? Shto vy uvohule dumajece pra sajuz pismennikau?

Па-першае, я вельмі рады, што прагучала прозьвішча Дзяргай. Я ня ведаю, ці мае дачыненьне спадар Ігар да Сяргея Дзергая – выдатнага беларускага паэта, майго старэйшага сябра. Ён быў старэйшы за мяне на шмат-шмат гадоў... Я павінен сказаць, што ў Саюзе пісьменьнікаў, кіраваным Мікалаем Чаргінцом, не адзін таленавіты чалавек. Я магу назваць некалькі прозьвішчаў – для мяне бясспрэчна, што гэта таленавітыя людзі. Напрыклад, паэтка Раіса Баравікова. Я лічу, што яна вельмі таленавіты паэт, выдатны лірык. Некалі я захапляўся ейнымі вершамі. Дарэчы, я падказаў ёй некалі назву адной з найлепшых яе паэтычных кніжак. Яна мне паскардзілася, што ніяк ня можа знайсьці назву, і я папрасіў: “Дай, я пагартаю твой рукапіс”. Пагартаў і сказаў: “Вось жа ў цябе назва – радок “Такое кароткае лета”. У гэтым саюзе празаік Андрэй Федарэнка. Мне здаецца, вельмі таленавіты чалавек. І можна было б многіх называць. Але, на вялікі жаль, у пераважнай большасьці там сабраліся расейскамоўныя графаманы, якія ня ведаюць ні расейскай мовы, як трэба ведаць яе, ні, вядома ж, беларускай. Што можна сказаць наогул пра гэты Саюз пісьменьнікаў. Ён быў задуманы як альтэрнатыва Саюзу беларускіх пісьменьнікаў, хоць Саюз беларускіх пісьменьнікаў захаваў тыя літаратурныя кадры (не люблю гэтага казённага слова, але вымушаны яго ўжыць), якія складаюць аснову сучаснай беларускай літаратуры. Наогул, трэба памятаць (я хачу падкрэсьліць гэтую думку), што саюз пісьменьнікаў – гэта не літаратура. Ня трэба блытаць саюзу пісьменьнікаў зь літаратурай. Саюзаў пісьменьнікаў можа быць колькі заўгодна. Вунь у Расеі іх цэлых пяць. Людзі зьбіраюцца ў той ці іншы саюз па нейкіх эстэтычных прынцыпах, па нейкіх напрамках літаратурных... Літаратура – гэта тое поле, якое для ўсіх адкрытае. Ідзі на гэтае поле, ары, калі ты ўмееш добра трымаць плуг, калі ты ня будзеш партачыць на гэтым полі. Саюз, кіраваны Чаргінцом, быў задуманы для таго, каб зьвесьці на нішто Саюз беларускіх пісьменьнікаў, які стаіць на нацыянальна-дэмакратычных пазыцыях, які адстойвае ідэалы беларушчыны. І абвінавачаньні ўсяго нашага Саюзу беларускіх пісьменьнікаў у нацыяналізьме – гэта лухта, гэта зласьлівая няпраўда... Хай спрачаюцца абодва гэтыя саюзы. Мне падалося цікавым момантам стварэньне новага выдавецтва “Галіяфы”, дзе дырэктар – сябра Саюзу беларускіх пісьменьнікаў Зьміцер Вішнёў, а галоўны рэдактар – акадэмік Уладзімер Гніламёдаў, сябра кіраванага Чаргінцом саюзу, наогул чалавек з той пазыцыяй, якой я не прымаю, зь якой я спрачаюся. Хай гэты сымбіёз існуе, таму што, паўтараю, вельмі важна памятаць усім літаратарам, да якога б саюзу яны ні належалі, што літаратура – гэта наша агульнае поле, і кожны сваю дзялянку там сам сабе знаходзіць. Будзем спрачацца, а час пакажа, які саюз пісьменьнікаў як творчая арганізацыя аказаўся больш жыцьцяздольны. Я думаю, акажацца больш жыцьцяздольным усё-такі той, які стаіць не на прапагандысцкіх пазыцыях, а на літаратурных, той, які не спрабуе падмяніць літаратуру прапагандай. Як толькі літаратура становіцца прапагандай, яна ператвараецца ў суцэльную рыторыку, у балбатню. Тады адбываецца гвалт і над эстэтычнымі прынцыпамі. Усё гэта мінулае наша даказала.

cikava, chamu vy pishace, shto na volnym hlebe z zhniunia 1968? Shto-nebudz zdarylasia tady?

Здарылася, так. У маёй кніжцы “На высьпе ўспамінаў” ёсьць разьдзел “Справа Вакулоўскай”. Не хацеў бы паўтарацца – падрабязна цяпер пераказваць... Гэта быў такі момант, калі ўзяліся за групу творчых людзей, тых, хто зьбіраўся на кватэры пісьменьніцы Вакулоўскай і вёў там шчырыя размовы паміж сабой, не без гарэлкі, вядома, не безь віна. Такі салён, дзе людзі гаварылі тое, што думалі. Самыя розныя людзі: і літаратары, і кампазытары, і журналісты. Вельмі пярэстая была кампанія. Туды сунулі стукача, не маглі ня сунуць. І пачалася раскручвацца так званая “справа Вакулоўскай”. Я тады працаваў у часопісе “Нёман” і вымушаны быў звольніцца па ўласным жаданьні. Паклікаў мяне Андрэй Макаёнак, тагачасны галоўны рэдактар “Нёману”, і сказаў: “Валянцін, адзінае, што я магу для цябе зрабіць ва ўмовах, якія склаліся, гэта даць табе магчымасьць пайсьці з працы па ўласным жаданьні, таму што ад мяне патрабуюць, каб я цябе звольніў з палітычнай фармулёўкай, а гэта воўчы білет: ты нідзе не ўладкуесься”. Я вымушаны быў пайсьці. Праўда, і Макаёнак тут не зусім быў на вышыні. Ён вымушаны быў так ставіцца... Мяне перасталі друкаваць: амаль сем гадоў я не друкаваўся пад сваім імем ні ў “Нёмане”, ні ў іншых беларускіх часопісах. Я друкаваўся пад рознымі псэўданімамі, або хлопцы падпісвалі, скажам, пераклады мае. Такая была дамоўленасьць, што хлопцы, якія друкуюцца адкрыта, легальна, проста аддавалі мне грошы за мае публікацыі пад іх імёнамі. Але няма кепскага бяз добрага. Тое, што быў вымушаны сем гадоў сядзець без шырокага друку, прывяло да таго, што я наважыўся паслаць свае творы (апавяданьні, аповесьці) у Маскву, у тамтэйшыя часопісы. І там мяне пачалі друкаваць. Так што на “вольным хлебе” я не зусім па сваёй волі апынуўся.

Мне вельмi цяжка бачыць, як жывуць пераможцы. Мой бацька ваяваў у гэтай вайне і нiяк не можа зразумець, чаму германцы жывуць лепш i шлюць пераможцам гуманiтарную дапамогу. Цi зразумее калi- небудзь "народ-победитель"?

Гэта вельмі цяжкое пытаньне, хоць я цалкам згодны з пазыцыяй і з настроем чалавека, які пра гэта пытаецца. Трэба, каб зразумеў “народ-победитель”, што адбылося, чаму пераможаныя жывуць значна лепш за пераможцаў. Тут цэлы комплекс і палітычных, і ідэалягічных, і гістарычных пытаньняў... Я б сказаў чыста эканамічна чаму. Чаму мы адмовіліся ад пляну Маршала ў 1946 годзе, калі яго прыняла ўся Заходняя Эўропа і дзякуючы гэтаму вельмі хутка паднялася на ногі, аднавіла сваю эканоміку? Савецкі Саюз адмовіўся ад пляну Маршала, і ўздым народнай гаспадаркі, аднаўленьне народнай гаспадаркі адбывалася за кошт паднявольнай нізкааплатнай працы. Чаму нашы пераможцы жывуць кепска? Яшчэ і таму, што маўчаць... Маўчаць тыя, скажам, старыя людзі, якіх пазбавілі льготаў. Значыцца, яшчэ не дайшло да ручкі, як той казаў.

Сп.Тарас, як вы ставіцеся да выпадкаў, калі партызаны (а такія выпадкі былі) паводзілі сябе, як нацысты? Удзельнікі антысавецкага супраціву, сябры СБМ, хто яны, на вашу думку?

Да выпадкаў, калі партызаны паводзілі сябе, як нацысты, я стаўлюся таксама, як і спадар Вячак – з абурэньнем, з гневам, зь вялікай прыкрасьцю, што гэта рабілі партызаны. Але трэба разумець, што ў партызанах былі розныя людзі. Нават былі розныя атрады партызанскія. Былі спэцгрупы чэкісцкія, якія выконвалі спэцзаданьні. Не скажу, што гэтыя групы не змагаліся з акупантамі: з акупантамі яны таксама змагаліся, але былі абсалютна бязьлітасныя да ўласнага народу. Яны прывыклі быць бязьлітаснымі, бо прайшлі школу вынішчэньня ворагаў народу. Такія энкавэдысцкія, чэкісцкія групы былі вельмі жорсткія. Але такога я не магу сказаць хаця б пра свой партызанскі атрад. Вядома, і ў атрадзе, дзе я ваяваў (у Валожынскім раёне ён дзейнічаў), былі розныя людзі, але пераважна гэта былі нармальныя людзі. Сумленьне не дазваляла ім спакойна глядзець на тое, што рабілася вакол нямецкімі акупантамі, і яны пайшлі ў лес. Вось быў такі, напрыклад, Зьміцер Жураўлёў. Шмат гадоў пасьля вайны ён працаваў рэдактарам музычнай рэдакцыі беларускага радыё. Ён быў старэйшы за мяне на 15 гадоў, але мы пасябравалі яшчэ там, у партызанскім лесе. І я вельмі многім абавязаны гэтаму чалавеку, яго гуманістычнаму выхаваньню мяне. І такія партызаны былі, і іх была пераважная большасьць. Як я стаўлюся да Саюзу беларускай моладзі? Хачу тут адзначыць адну рэч, пра якую я ўжо пісаў. Хачу яе паўтарыць, таму што гэта вельмі важнае і прынцыповае пытаньне. Калі людзі гавораць, што не было розьніцы паміж сталінскім і гітлераўскім рэжымамі, што нам, беларусам, не было чаго выбіраць і што нават меншым злом быў гітлераўскі рэжым, я не магу з гэтым пагадзіцца. На ўсё трэба глядзець строга гістарычна. Тады абставіны склаліся такія, што трэба было выбіраць... Ёсьць пра гэтую вайну нашую такая афіцыйная, правераная, зацьверджаная наверсе памяць, ёсьць крывадушная памяць, калі згадваецца праўда, аднак ня ўся, і замоўчваецца нібыта другараднае, нібыта нетыповае. Гэта з аднаго боку. З другога боку, робяцца спробы наогул скінуць Айчынную вайну з высокага пастамэнту гісторыі, спробы ахарактарызаваць гэтую вайну як вайну паміж двума фюрэрамі, і толькі. Гэта або недасьведчанасьць, гістарычнае невуцтва, або каньюнктурная палітычная спэкуляцыя. Я таксама пра гэта пісаў, але лічу неабходным паўтарыць. Наўрад ці маюць рацыю тыя, хто лічыць, што гітлераўская акупацыя была для Беларусі меншым злом. Якімі б нацыянальнымі памкненьнямі ні кіраваўся той, хто пайшоў тады на актыўнае супрацоўніцтва з акупантамі, усё-такі на той час, на маю думку, і ня толькі на маю, гэта была няправільная пазыцыя, якую можна назваць і здрадай. Нават паліцаяў пачынаюць сёньня некаторыя называць жаўнерамі беларускай паліцыі, змагарамі з бальшавізмам, аднак наш народ у гады акупацыі называў паліцаяў бобікамі: гэта пацьвердзіць любы, хто гэтую акупацыю перажыў. Саюз беларускай моладзі быў нацыянальнай, вядома, арганізацыяй, і людзі, якія яе стварылі, кіравалі ёю, думалі пра Беларусь, пра будучыню Беларусі. Але на той час яны былі пад вялізным уплывам нацысцкай прапаганды, нацысцкай ідэалёгіі. Ад гэтага нікуды ня пойдзеш. Але я хачу сказаць адну рэч – гэта таксама мая прынцыповая пазыцыя. Тое, што зрабілі з эсбээмаўцамі пасьля вайны савецкія карныя органы, гэта зьверства. Гэтым хлопчыкам, дзяўчаткам, амаль дзецям давалі па 25 гадоў катаргі. Гэта тое самае, што рабілі гітлераўцы ў дачыненьні да іншага боку. Гэта палітычны фанатызм, нецярпімасьць абсалютная ў дачыненьні да тых маладых хлопцаў і дзяўчат, якія былі ў СБМ. Тады, на той час, я ніяк не падзяляў іхных поглядаў. Натуральна – інакш я не апынуўся б у партызанскім атрадзе, савецкім партызанскім атрадзе. Пытаньне калябарацыі вельмі складанае, глыбокае, таму што далёка ня ўсе калябаранты былі злыднямі, былі здраднікамі абсалютнымі, былі катамі, як падавала бальшавісцкая прапаганда дый сёньняшняя прапаганда. Там, сярод калябарантаў, таксама былі розныя людзі. Але калябарацыя застаецца калябарацыяй. Мы ведаем, што акупаваная Эўропа пасьля вызваленьня таксама сваіх калябарантаў па галоўцы ня гладзіла – самых галоўных нават пакарала сьмерцю, такіх як Ляваль або Квісьлінг. Але я яшчэ раз хачу вярнуцца, сказаць, што тыя кары, якія абрынуліся на галовы тых жа эсбээмаўцаў, гэта, вядома, было зьверства. Тая дзяржава не магла інакш паставіцца да гэтых людзей. Гэта сёньня мы павінны ставіцца да гэтых людзей інакш і не ўпікаць ім: “Вось ты быў у СБМ, значыць, ты такі, гэткі”. Я ніколі гэтага не скажу чалавеку, які быў у СБМ і прыстойны, нармальны чалавек. Я такіх людзей ведаю... Як мне ўпікаюць некаторыя: “Ты быў сталіністам, ты вершы пра Сталіна пісаў, ухваляў Сталіна, а цяпер ты супрацьлеглую пазыцыю заняў, дык хто ты, калі ня здраднік?..” Я павінен сказаць, што найбольш віскліва пра такія рэчы, пра нейкую здраду сваім перакананьням крычаць людзі, у якіх ніякіх сапраўды шчырых і глыбокіх сваіх перакананьняў ніколі і не было. Мы мяняемся, і я мяняўся: я аддзіраў зь сябе тую ідэалёгію, якой кіраваўся пасьля вайны доўгі час, я аддзіраў зь сябе, як каросту, з крывёю. А для некаторых гэтая кароста зрабілася ўласнай скурай, але гэта іх праблемы.

Часам можна пачуць словы асуджэньня ў бок паэткі Натальлі Арсеньевай, якая пры немцах у Менску працавала ў "Беларускай газэце" і нібыта падпісала вітальны ліст Гітлеру. Але чым яна горшая за тых, хто пры камуністычных расейскіх акупантах працаваў у газэтах і пісаў оды Сталіну?

У прынцыпе я адказаў на гэтае пытаньне, адказваючы на папярэдняе. Наконт Натальлі Арсеньневай – я некалі быў адным зь першых, хто выступіў на старонках "ЛіМа" ў абарону яе аднаўленьня ў нашай літаратуры. Творы пісьменьніка не нясуць адказнасьці за ягоныя ўчынкі. А тут Арсеньневу да гэтага часу катуюць, судзяць за нейкія факты ейнай біяграфіі, а не за яе творы. Ужо стаў клясычным прыклад з Кнутам Гамсунам – вялікім нарвэскім пісьменьнікам, які быў прыхільнікам Гітлера, паслаў свайго сына ў СС. Нарвэжцы яму кідалі ягоныя кнігі за агароджу ягонага дому. Прайшлі гады, Гамсун вярнуўся ў вялікую літаратуру як клясык.

Дзень добры! Найважнейшае свята ў траунi - Радунiца, а ня Дзень Перамогi. Пра гэта гаворыць апытанне «Свабоды». Што Вы думаеце аб вынiках апытання?
Дзякуй за адказ.

Я заўсёды лічыў і лічу да гэтага дня для сябе – і мае сябры так заўсёды да гэтага падыходзілі – да 9 траўня мы падыходзілі як да Радаўніцы. Мы ня бачылі ў гэтым поваду для параду. Мы заўсёды лічылі гэты дзень днём вялікай глыбокай жалобы па ўсіх палеглых, таму што ў кожнага з нас і блізкія загінулі на гэтай вайне. Таму Дзень Перамогі для мяне – ён нібыта брат Радаўніцы.

Спадар Валянцін, шчырае прывітаньне! Добра памятаю Вас па ўнівэрсытэту. Вы ў 1955-м скончылі журфак, а я фізмат. Але Вы старэйшы за мяне, і не на тры гады, а на цэлую вайну. Зычу Вам моцнага здароўя і творчага плёну. А пытаньні ў мяне такія. Ці стала б Беларусь “рэспублікай-партызанкай,” калі б не акружэнцы ў 1941 годзе і не энкавэдзісты: Арлоўскі, Ваўпшасаў, Корж, Флягонтаў крыху пазьней? Савецкая прапаганда сьцьвярджала, што фашысты хацелі нас анямечыць. Так ці не, але гэтага не адбылося. А вось нашы дабрадзеі: бальшавікі і іх наступнікі, назавем іх “нэабальшавікамі,” зрусыфікавалі наш народ і не засаромеліся пры гэтым. Дзе ж праўда?

Пытаньне прынцыповае, няпростае, шчырае... Вядома, акружэнцы адыгралі вялікую ролі ў стварэньні партызанскіх атрадаў. Жаўнеры савецкага войска, якія не здаліся ў палон, хаваліся па лясах, былі прапісьнікамі, жылі ў беларускіх цётак, многія жаніліся, а потым сталі партызанамі. Але я супраць таго, каб рабіць перакос у бок таго, што ўсе партызанскія атрады, уся беларуская партызанка была створаная чэкістамі. Былі, канешне, чэкісцкія спэцгрупы, нават цэлыя чэкісцкія атрады. Спашлюся на свой уласны атрад – ён быў створаны не чэкістамі, ён быў створаны адным з акружэнцаў, які пасьля стаў камандзірам, беларускімі хлопцамі зь вёскі Пціч – Іван Пятровіч Казак і ягоныя браты, яшчэ быў такі Вітушка, калі я памятаю. Яны стварылі наш партызанскі атрад, які называўся “За савецкую радзіму”, потым ён ператварыўся ў брыгаду імя Чкалава Баранавіцкага партызанскага злучэньня. Дык вось, у маім атрадзе – у нас, канешне, быў “асобы аддзел”, якога мы ўсе пабойваліся і недалюблівалі – але чэкістаў я ня памятаю. Вот я вазьму свой узвод: 48 чалавек, чалавек трыццаць зь іх – сялянскія беларускія вайсковыя хлопцы з навакольных вёсак – з Валожына, зь Пяршаяў, зь Яцкава, з Баркоў, зь Нелюбаў, з-пад Маладэчна, былі менчукі акрамя мяне – Зьміцер Жураўлёў, Коля Аксючыц, які быў рабочым сцэны ў опэрным тэатры, Ліда Кізіла, якая скончыла дзесяцігодку – камсамолка, вядома, але ніяк не чакістка. Два хлопцы, якія ўцяклі з габрэйскага гета... Я б так мог распавесьці пра ўвесь атрад – гэта ня быў чэкісцкі атрад, а нармальны партызанскі атрад, які таксама сёньня многія будуць называць бандытамі, бо ну харч мы, вядома, бралі ў вёсцы, і вопратку бралі – мы ж ня ў казцы жылі, і ніхто ня мог нам гэтага ў цэнтралізаваным парадку паставіць. А тое, што нэабальшавікі зрусыфікавалі наш народ – гэтым я абураюся ня менш, чым вы, спадар Уладзімер. Я вам нагадаю, можа, вы ня ведаеце – я доўгі час быў рускамоўным пісьменьнікам, я пісаў вершы па-руску, прозу, у мяне шэраг кніг выйшаў па-руску. А вось на пачатку 90-х гадоў тое, што я пайшоў у беларушчыну – для мяне гэта зрабілася прынцыповай пазыцыяй. Я павінен быць на баку беларускай мовы, таму што яна сёньня ў загоне, яна – Папялушка ў роднай хаце, яе выгналі з чырвонага кута, а ў чырвоны кут пасадзілі “старэйшую сястру”. Пры ўсёй павазе да “старэйшай сястры” я не лічу яе гаспадыняй нашай хаты.

Добры дзень! Вітаю са Сьвятам Перамогі!

Вы сапраўды зрабілі для гэтай Перамогі шмат. Але ці не надыйшоў час аддаць належнае і Барысу Рагулю, і іншым героям. якія змагаліся за незалежнасьць Беларусі ад Масквы?

Пад якімі сьцягамі яны змагаліся? Не магу не задаць вам гэтага пытаньня. Я не сумняваюся ў іхніх чыстых памкненьнях – вызваліць Беларусь ад бальшавізму, які яны лічылі страшэнным злом. Але я ўжо пра гэта гаварыў – трэба гістарычна глядзець на падзеі, на людзей, нельга іх вырываць з кантэксту. З тагачасным Рагулем я не магу быць сёньня разам. Хачу, каб мяне зразумелі правільна.